Չէ, չեմ պատրաստվում խորանալու նման թեմաների մեջ, դա իմ հետաքրքրությունների ոլորտից դուրս է այն պարզ պատճառով, որ ես ընդունել և ընդունում եմ այն հային, որն իր հայրենի հողի վրա թեկուզ մի հասարակ քար դրել է քարին՝ շենացնելով հայրենի երկիրը: Այսօր էլ մեր կառավարողները դասեր չեն քաղում անցյալի ողբերգություններից և դարձյալ ոչ միայն քարը քարի վրա չեն դնում հայրենի հողում, այլև շքեղ պալատներ, հյուրանոցներ են կառուցում օտար երկրներում: Այսօր ովքե՞ր են վայելում երբեմնի Բաքվում, Թբիլիսիում հայերի ձեռքով կառուցված շինությունները: ՈՒ՞մ անունով են կոչվում այսօր Թբիլիսիում կառուցված Արամյանցի հիվանդանոցը, Երևանյան հրապարակը, Մանթաշովի շինությունները: Եվ ոչ միայն Թբիլիսիում, այլև ուրիշ շատ երկրներում: Բայց ասելիքս ամենևին էլ դրա մասին չէ, այլ` որ հայը դատափետում է հային՝ կանգ չառնելով անբարո քննադատության ոչ մի միջոցի առջև:
Վերջերս Համաշխարհային աստղագիտական միությունը Քարահունջի աստղադիտարանը դասեց վաղ ժամանակներում կառուցված աստղադիտարանների թվին: Փառք ու պատիվ մեր նախնիներին: Իսկ ինչ էր գրում այդ աստղադիտարանի մասին մեր օրերի մի հայ վայ-հնէաբան, թողնենք նրա խղճին ու դատողությանը: Ես խորհրդային մարդ եմ և հպարտանում ու ցավում եմ այդ երկրի ողբերգական և հերոսական պատմությամբ: Հպարտանում եմ այն հայ բոլշևիկներով, որոնք ջանք ու եռանդ չեն խնայել Խորհրդային Հայաստանի շենացման համար: Հպարտացել է իմ սերունդը այդ մարդկանցով: Եթե ժամանակի առաջադեմ միտքը եղել է բոլշևիկյան գաղափարախոսությունը, ապա միշտ լավին, առաջավորին ձգտող հայ միտքը չէր կարող հեռու լինել այդ գաղափարախոսությունից: Այդ առաջավոր մտքի ջահակիրներից է եղել նաև իմ սերնդի համար թանկ մի մարդ՝ Կամո անունով: Եվ ոչ միայն հայ մարդու համար է նա թանկ անուն եղել, նրա մասին նկարահանված ֆիլմերը դիտել են միլիոնավոր մարդիկ: Ճիշտ է, Կամոն տեսաբան չի եղել, հեղափոխական խոր մտքեր չի ունեցել, բայց նվիրված է եղել մեկ գաղափարի՝ աշխատավոր մարդուն ազատ, երջանիկ, շահագործումից հեռու տեսնելու գաղափարին: ՈՒ հանկարծ «պարզվում» է, որ նա «ղաչաղ» է եղել: Չեմ ցանկանում որևէ որակում տալ նման վիրավորական ածականով Կամոյին բնութագրողին, բայց չեմ կարող չհարցնել՝ այդ ո՞ր ղաչաղն է, որ ղաչաղություն է անում, քարվան է կտրում, թալանում է շատերին ոչ հանուն իր շահի: Ղաչաղը, իր շահից, իր ավարին տեր կանգնելուց և վայելելուց բացի, այլ նպատակ չունի: Իսկ Կամոն այդ ավարից մեկ կոպեկ օգտագործե՞լ է իր ապրելակերպի բարելավման համար: Իհարկե՝ ոչ: Ղաչաղն իր կաշին փրկելու համար անտանելի տանջանքների կենթարկե՞ր իրեն: Գերմանացի բժիշկը, տեսնելով և զգալով այդ մարդու երկաթյա կամքը, իր խղճին, իր երդմանը դեմ է գնում և Կամոյին ախտորոշում է որպես խենթի: Գուցե ոմանք ինձ մեղադրեն, թե ես գեղարվեստական ֆիլմի հնարանքը ցանկանում եմ ներկայացնել որպես իրողություն, այդ դեպքում կհիշատակեմ անառարկելի պատմական մի դեպք: Ցարական դատարանը, Կամոյին ճանաչելով մեղսունակ, դատապարտել էր մահվան` կախաղանի միջոցով: Համաձայն ցարական Ռուսաստանի օրենքի, մահվան դատավճիռն ի կատար էր ածվում, եթե այն ստորագրում էր դատախազը:
Դատախազը, ծանոթանալով Կամոյի անձնական գործին, անբարո է համարում այդպիսի մարդուն մահվան դատապարտելը: Նա գիտեր, որ շուտով Ռոմանովների դինաստիայի 300-ամյակի կապակցությամբ լինելու է համաներում: Նա ձգձգում է որոշման ստորագրությունը: Կայացած համաներման ակտով Կամոյի մահվան դատավճիռը փոխարինվում է տաժանակիր աքսորով: Եթե մենք մեզ չենք հարգում, գոնե հարգենք ուրիշների լավ կարծիքը մեր մասին:
Կուզենայի մի քանի խոսք ասել նաև հայ քաղաքականության մեջ հայտնի Ալեքսանդր Խատիսյանի մասին: Ես չեմ անդրադառնա նրա պաշտոններին, միայն կասեմ, որ նա ոչ թե քաղաքական գործիչ էր, այլ հանուն պաշտոնի, հանուն իր բարեկեցիկ կյանքի ապրած մարդ: Այնքան էր ատելությունը մեծ բոլշևիկների հանդեպ, որ մոռացավ 1,5 միլիոն հայրենակիցների, հսկայական հայրենի տարածքների կորուստը և սկսեց բանակցել թուրքերի հետ՝ ընդդեմ բոլշևիկների: Իսկ թուրք Աթաթուրքը, որն իրոք ատում էր բոլշևիկներին, հանուն իր հայրենիքի, սկսեց բանակցել բոլշևիկների հետ: Կուզենայի հարցնել` պատմական հայտնի անուն Ռոբին Հուդն է՞լ էր ղաչաղ:
Սոկրատ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
Հ. Գ. Ատում եմ «թուրք» անունը, և իմ ատելությունը բնական է: Բայց, անկեղծ ասած, կցանկանայի, որ հայի էությունը պետական հարցերում լիներ թուրքի էության նման: